26 października 2016 roku przeprowadzono komisyjny odbiór prac konserwatorskich, restauratorskich i rekonstrukcyjnych przy siedemnastowiecznych organach piszczałkowych z kościoła pw. św. Jana Chrzciciela i św. Bartłomieja w Kazimierzu Dolnym. Zakończono etap prac dofinansowany w ramach Programu Odbudowy Zabytków – Polski Ład. Pozostało do wykonania zamontowanie części piszczałek, ostateczna intonacja oraz strojenie. Ponowne „obudzenie” organów planuje się powiązać z 100 rocznicą odzyskania praw miejskich przez Kazimierz Dolny (miasto te prawa straciło w ramach represji po powstaniu styczniowym).

 

Szczególnie interesujące w czasie obecnych prac było odczytywanie inskrypcji, które znajdują się wewnątrz szafy organowej. Na powierzchniach drewna zachowały się liczne ślady kolejnych etapów użytkowania i przekształceń obiektu: otwory po dawnych mocowaniach, elementy instalacji elektrycznej, ślady po gwoździach i innych łącznikach, a także ryte napisy, daty, inicjały i podpisy. Część tych inskrypcji, związana z osobami pracującymi przy organach lub kolejnymi naprawami i ingerencjami, posiada obecnie wartość dokumentacyjną jako świadectwo historii funkcjonowania obiektu i nie powinna być traktowana wyłącznie jako uszkodzenie powierzchni. Inne są tylko świadectwem wandalizmu.

 

Od lat jako datę powstania wskazywano 1620 rok. Jednakże nie został wskazany jednoznacznie budowniczy tego instrumentu. Niestety przeprowadzone ostatnio prace konserwatorskie oraz badanie inskrypcji nie rozszerzyło zasadniczo naszej wiedzy o autorze instrumentu. Mimo przeprowadzonej inwentaryzacji sygnatur, nadal nie wiadomo czy budowniczym był Włoch Szymon Lilius. Wyjaśniono jedynie, że inskrypcja, którą początkowo odczytywano jako: „Thomas… Anno Domini 16?9 Die 16 julij” nie dotyczy Thomasa Gogolińskiego organariusa z Lipna, który zawarł związek małżeński z kobietą pochodzącą z północy lecz Tomasza Anferowskiego, który w 1678 i 1679 pięć razy wpisał się w takich miejscach szafy organowej, które dostępne są tylko wtedy, gdy wnętrze instrumentu jest zdemontowane. Nie wiadomo kim był. Być może naprawiał organy po zniszczeniu ich przez Szwedów w latach 1655-1657.

 

Szafa organowa wykonana została w tradycyjnej technice stolarskiej, z zastosowaniem drewna iglastego (sosna i świerk), które zostało wykorzystane do wykonania szkieletu nośnego i liściastego, lipowego, z którego wykonano elementy dekoracyjne. Integralną i bardzo atrakcyjną część obudowy instrumentu stanowią liczne, oryginalne elementy metalowe, pełniące funkcje konstrukcyjne, montażowe, zamykające (zawiasy, szyldy zamków, zamki, „kluczyny”) oraz związane z obsługą instrumentu (cięgła rejestrowe).

 

W trakcie obecnie zakończonych prac prospekt poddano pracom konserwatorskim mającym na celu przede wszystkim jego oczyszczenie, drobne uzupełnienia uszkodzeń oraz konserwację zapobiegawczą, gdyż wykonane na przełomie lat 70. I 80. XX wieku zabiegi przeprowadzone przez PP PKZ okazały się skuteczne i długotrwałe. Ogólny stan konstrukcyjny obiektu był bardzo dobry, ale jego silnie zabrudzona powierzchnia wykazywała wyraźne ślady naturalnego starzenia oraz wieloletniej eksploatacji. Szczególnie znaczne nawarstwienia kurzu, pyłu i innych luźnych zanieczyszczeń występowały na powierzchniach poziomych całego instrumentu. Wtórna warstwa wykończeniowa była zachowana nierównomiernie. Obserwowano miejscowe przetarcia, zmatowienia, zarysowania oraz ubytki, odsłaniające jaśniejszą powierzchnię drewna. W obrębie elementów konstrukcyjnych lokalnie występowały pęknięcia i rozeschnięcia drewna, szczeliny na połączeniach stolarskich, wykruszenia i szkodzenia krawędzi oraz pojedyncze rozluźnienia połączeń. Uszkodzenia występowały w sąsiedztwie okuć, zamków i innych elementów metalowych. Stan zachowania dekoracji snycerskiej był zróżnicowany.

Obok elementów zachowanych w dobrym stanie, występowały miejscowe ubytki i wyłamania wystających partii ornamentów, drobne pęknięcia oraz uszkodzenia krawędzi. Widoczne były również liczne uzupełnienia wykonane podczas wcześniejszych prac konserwatorskich. Charakter części uszkodzeń wskazywał przede wszystkim na działanie czynników mechanicznych, naturalną pracę drewna oraz długotrwałe użytkowanie obiektu.

Prace rozpoczęto od szczegółowego rozpoznania budowy technologicznej, zastosowanych materiałów i technik oraz ogólnego stanu zachowania. Kolejno oczyszczono powierzchnie, przeprowadzono dezynfekcję, dezynsekcję oraz częściowo impregnację drewna, w miejscach wykazujących osłabienie struktury. Następnie wykonano naprawy stolarskie oraz uzupełnienia brakujących i uszkodzonych elementów drewnianych. Ubytki powierzchniowe, których charakter i głębokość nie uzasadniały wykonania uzupełnień drewnianych, wypełniono kitem na bazie żywicy epoksydowej. Po zakończeniu napraw stolarskich i opracowaniu uzupełnień przystąpiono do scalenia kolorystycznego wstawek drewnianych oraz miejsc wypełnionych kitem. Kolorystykę uzupełnień dostosowano do otaczających powierzchni, dążąc od ograniczenia ich wizualnej odrębności przy jednoczesnym zachowaniu możliwości rozpoznania zakresu ingerencji konserwatorskiej. Powierzchnie drewniane wykończono barwionym olejo-woskiem, którego kolorystykę dopasowano do istniejącej kolorystyki obiektu, ukształtowanej podczas poprzednich prac konserwatorskich.